اینکوترمز چیست؟
راهنمای کامل Incoterms 2020 و کاربرد آن در تجارت بین‌الملل
در تجارت بین‌المللی، فروشنده و خریدار باید مشخص کنند هزینه‌های حمل کالا، مسئولیت‌ها، تشریفات گمرکی و ریسک انتقال کالا بر عهده کدام طرف است. برای مشخص کردن این موارد، از قواعدی با عنوان اینکوترمز (Incoterms) استفاده می‌شود؛ مجموعه‌ای از قواعد استاندارد تجاری که توسط اتاق بازرگانی بین‌المللی (ICC) تدوین شده و در قراردادهای خرید و فروش کالا در تجارت داخلی و بین‌المللی به کار می‌رود. نسخه فعلی این قواعد، Incoterms 2020 است که از اول ژانویه ۲۰۲۰ لازم‌الاجرا شده و شامل ۱۱ قاعده تجاری است.
اینکوترمز چیست؟
اینکوترمز مخفف International Commercial Terms به معنی «اصطلاحات تجاری بین‌المللی» است. این قواعد مشخص می‌کنند فروشنده و خریدار در یک معامله چه وظایفی دارند، هزینه‌های مختلف بر عهده چه کسی است و ریسک کالا در چه نقطه‌ای از فروشنده به خریدار منتقل می‌شود.
به زبان ساده، وقتی در یک قرارداد نوشته می‌شود: «FOB Shanghai – Incoterms 2020»، طرفین می‌دانند معامله بر اساس قواعد FOB در نسخه ۲۰۲۰ اینکوترمز انجام می‌شود و مسئولیت‌ها و هزینه‌های مربوط به آن باید مطابق همین قاعده تعیین شود.
اینکوترمز به کاهش اختلافات و سوءتفاهم‌ها در معاملات بین‌المللی کمک می‌کند، اما خودِ قرارداد فروش، قیمت کالا، روش پرداخت یا مالکیت کالا را تعیین نمی‌کند.
اینکوترمز ۲۰۲۰ شامل چند قاعده است؟
Incoterms 2020 شامل ۱۱ قاعده تجاری است که در دو گروه قرار می‌گیرند
قواعد قابل استفاده برای همه روش‌های حمل: EXW، FCA، CPT، CIP، DAP، DPU، DDP. این قواعد می‌توانند برای حمل زمینی، دریایی، هوایی، ریلی یا ترکیبی از چند روش حمل استفاده شوند.
قواعد مخصوص حمل دریایی و آبراه‌های داخلی: FAS، FOB، CFR، CIF. این چهار قاعده برای معاملات مربوط به حمل دریایی و آبراه داخلی طراحی شده‌اند.
معرفی مهم‌ترین قواعد اینکوترمز
EXW – تحویل در محل کار:
فروشنده کالا را در محل مشخص‌شده، مانند کارخانه یا انبار، در اختیار خریدار قرار می‌دهد. مسئولیت‌های فروشنده نسبتاً محدود است. در معاملات صادراتی، استفاده از EXW ممکن است از نظر انجام تشریفات صادرات و بارگیری مشکلاتی ایجاد کند؛ به همین دلیل ICC در برخی شرایط توصیه می‌کند گزینه‌هایی مانند FCA بررسی شوند.
FCA – تحویل به حمل‌کننده:
فروشنده کالا را در محل توافق‌شده به حمل‌کننده یا شخص تعیین‌شده تحویل می‌دهد. این قاعده برای بسیاری از حمل‌های بین‌المللی، به‌خصوص حمل‌های چندوجهی و کانتینری، کاربرد مناسبی دارد.
CPT – کرایه حمل پرداخت‌شده تا مقصد:
فروشنده هزینه حمل کالا تا مقصد تعیین‌شده را پرداخت می‌کند؛ اما ریسک کالا الزاماً تا رسیدن به مقصد نزد فروشنده باقی نمی‌ماند و نقطه انتقال ریسک با نقطه تحویل به حمل‌کننده ارتباط دارد. نباید هزینه حمل را با ریسک کالا یکی دانست.
CIP – کرایه و بیمه پرداخت‌شده تا مقصد:
مشابه CPT است، با این تفاوت که فروشنده علاوه بر هماهنگی و پرداخت هزینه حمل تا مقصد تعیین‌شده، باید بیمه حمل را نیز مطابق الزامات اینکوترمز CIP تهیه کند. در Incoterms 2020، سطح پوشش بیمه در CIP با CIF متفاوت شده است.
DAP – تحویل در محل:
فروشنده کالا را در محل مقصد تعیین‌شده، آماده تخلیه، در اختیار خریدار قرار می‌دهد. هزینه‌ها و مسئولیت‌های حمل تا محل تعیین‌شده بر عهده فروشنده است؛ اما تشریفات واردات و هزینه‌های مربوط به آن معمولاً بر عهده خریدار خواهد بود.
DPU – تحویل در محل پس از تخلیه:
فروشنده علاوه بر رساندن کالا به محل تعیین‌شده، مسئول تخلیه کالا نیز است. DPU در Incoterms 2020 جایگزین اصطلاح DAT شده است.
DDP – تحویل با حقوق و عوارض پرداخت‌شده:
فروشنده بیشترین سطح مسئولیت را در میان قواعد اینکوترمز بر عهده دارد و کالا را تا محل مقصد تعیین‌شده منتقل می‌کند؛ مسئولیت تشریفات و حقوق و عوارض واردات نیز طبق این قاعده بر عهده فروشنده است. استفاده از DDP زمانی مناسب است که فروشنده واقعاً بتواند الزامات قانونی و گمرکی کشور مقصد را انجام دهد؛ ICC نسبت به دشواری انجام برخی تعهدات DDP در کشور خریدار هشدار می‌دهد.
قواعد دریایی اینکوترمز
FAS – تحویل در کنار کشتی:
فروشنده کالا را در کنار کشتی در بندر بارگیری قرار می‌دهد و از آن نقطه، مسئولیت‌های مربوط به کالا طبق قاعده به خریدار منتقل می‌شود.
FOB – تحویل روی عرشه کشتی:
فروشنده مسئول رساندن کالا و قرار دادن آن روی عرشه کشتی تعیین‌شده در بندر بارگیری است؛ یکی از شناخته‌شده‌ترین اصطلاحات تجاری در حمل دریایی.
CFR – هزینه و کرایه حمل:
فروشنده هزینه حمل کالا تا بندر مقصد را پرداخت می‌کند، اما ریسک کالا در نقطه مشخص‌شده در بندر مبدأ و هنگام قرار گرفتن کالا روی کشتی به خریدار منتقل می‌شود.
CIF – هزینه، بیمه و کرایه حمل:
مشابه CFR است، با این تفاوت که فروشنده باید بیمه حمل را نیز مطابق الزامات CIF تهیه کند.
تفاوت هزینه و ریسک در اینکوترمز
یکی از مهم‌ترین نکاتی که در استفاده از اینکوترمز باید به آن توجه کرد، تفاوت میان هزینه و ریسک است. برای مثال ممکن است فروشنده هزینه حمل کالا تا مقصد را پرداخت کند، اما ریسک کالا پیش از رسیدن به مقصد به خریدار منتقل شده باشد. بنابراین، صرفاً با مشاهده اینکه «چه کسی هزینه حمل را پرداخت می‌کند» نمی‌توان مشخص کرد در صورت آسیب یا از بین رفتن کالا، مسئولیت با چه کسی است؛ به همین دلیل هنگام انتخاب اینکوترمز باید نقطه تحویل و انتقال ریسک به دقت بررسی شود.
تغییرات کلیدی Incoterms 2020 نسبت به نسخه ۲۰۱۰
کسانی که با نسخه قدیمی‌تر اینکوترمز آشنا هستند، باید به چند تغییر مهم در نسخه ۲۰۲۰ توجه کنند که می‌تواند مستقیماً روی هزینه یا ریسک قرارداد اثر بگذارد:
افزایش سطح پوشش بیمه در CIP:
در نسخه ۲۰۱۰، فروشنده در قاعده CIP فقط موظف به تهیه بیمه با حداقل پوشش (کلوز C انستیتو بیمه‌گران لندن) بود؛ اما در نسخه ۲۰۲۰، این الزام به حداکثر پوشش بیمه‌ای (کلوز A) ارتقا یافته است. در مقابل، در قاعده CIF همچنان حداقل پوشش بیمه‌ای (کلوز C) کافی است، مگر آنکه طرفین صریحاً پوشش بالاتری را توافق کنند. این تفاوت به این معناست که یک قرارداد CIP در سال ۲۰۲۰ به بعد، به‌طور پیش‌فرض پوشش بیمه‌ای بسیار گسترده‌تری نسبت به CIF دارد؛ نکته‌ای که در مذاکره قیمت باید لحاظ شود.
تغییر نام DAT به DPU:
اصطلاح «تحویل در پایانه» (DAT) در نسخه جدید به «تحویل در محل تخلیه‌شده» (DPU) تغییر کرده است، چون تحویل دیگر محدود به پایانه‌های حمل‌ونقل نیست و می‌تواند در هر محل توافق‌شده‌ای، از جمله انبار خریدار، انجام شود.
امکان درخواست بارنامه با درج On Board برای FCA:
در معاملاتی که با اعتبار اسنادی (L/C) انجام می‌شوند، بانک‌ها معمولاً بارنامه‌ای با درج عبارت «حمل‌شده روی عرشه» (On Board) می‌خواهند؛ اما در قاعده FCA، تحویل کالا پیش از بارگیری روی کشتی انجام می‌شود. نسخه ۲۰۲۰ گزینه‌ای اضافه کرد که به فروشنده اجازه می‌دهد از حمل‌کننده بخواهد چنین بارنامه‌ای صادر کند، تا مشکل ناسازگاری میان قاعده FCA و الزامات اعتبار اسنادی برطرف شود.
فهرست شفاف‌تر هزینه‌ها (A9/B9):
در نسخه ۲۰۲۰، علاوه بر ذکر جداگانه هر هزینه در متن هر قاعده، فهرست کامل هزینه‌های فروشنده (بند A9) و خریدار (بند B9) به‌صورت یکجا نیز ارائه شده تا مقایسه هزینه‌های دو طرف در یک نگاه ساده‌تر شود.
اشتباهات رایج در انتخاب و استفاده از اینکوترمز
استفاده از FOB یا CIF برای محموله‌های کانتینری:
یکی از رایج‌ترین اشتباهات در تجارت بین‌الملل، استفاده از FOB یا CIF برای کالایی است که در کانتینر حمل می‌شود. این دو قاعده بر اساس تحویل کالا «روی عرشه کشتی» تعریف شده‌اند، در حالی‌که کانتینر معمولاً در پایانه یا محوطه کانتینری، پیش از بارگیری روی کشتی، تحویل خط کشتیرانی داده می‌شود؛ یعنی نقطه واقعی انتقال ریسک با نقطه‌ای که در قرارداد نوشته شده هم‌خوانی ندارد. برای محموله‌های کانتینری، ICC استفاده از FCA (به‌جای FOB) و CIP (به‌جای CIF) را توصیه می‌کند، چون این دو قاعده بر اساس تحویل به حمل‌کننده تعریف شده‌اند و با واقعیت عملیاتی حمل کانتینری هم‌خوانی بیشتری دارند.
یکی‌دانستن اینکوترمز با روش پرداخت یا زمان انتقال مالکیت:
اینکوترمز فقط هزینه، مسئولیت و ریسک حمل را تعیین می‌کند و هیچ ارتباطی به نحوه پرداخت (نقدی، اعتبار اسنادی، حواله) یا لحظه انتقال مالکیت قانونی کالا ندارد؛ این دو موضوع باید جداگانه در قرارداد فروش مشخص شوند.
ننوشتن محل دقیق تحویل:
درج صرف نام قاعده بدون ذکر محل دقیق (مثلاً فقط «FCA» بدون آدرس انبار یا پایانه) ابهام ایجاد می‌کند؛ چون در بسیاری از قواعد، نقطه دقیق تحویل همان نقطه انتقال ریسک است.
اینکوترمز چه مواردی را مشخص می‌کند؟
اینکوترمز در درجه اول به تعیین موارد زیر کمک می‌کند: محل تحویل کالا، تقسیم وظایف میان فروشنده و خریدار، مسئولیت هماهنگی حمل، تقسیم برخی هزینه‌های حمل، مسئولیت تشریفات صادرات و واردات، انتقال ریسک از فروشنده به خریدار، و الزامات مرتبط با بیمه در قواعدی که بیمه را بر عهده فروشنده می‌گذارند.
کدام اینکوترمز برای حمل زمینی مناسب است؟
برای حمل زمینی بین‌المللی، قواعدی مانند EXW، FCA، CPT، CIP، DAP، DPU و DDP قابل استفاده هستند. انتخاب بهترین گزینه به شرایط معامله، محل تحویل، مسئولیت طرفین، روش پرداخت، مسیر حمل و توانایی فروشنده یا خریدار در انجام تشریفات گمرکی بستگی دارد. برای مثال، در معامله‌ای که کالا قرار است از طریق حمل جاده‌ای از ایران به کشور دیگری منتقل شود، انتخاب بین FCA، CPT، CIP، DAP یا سایر قواعد باید بر اساس ساختار واقعی معامله انجام شود و نمی‌توان یک اینکوترمز را برای تمام محموله‌ها بهترین گزینه دانست.
اینکوترمز در قرارداد چگونه نوشته می‌شود؟
برای جلوگیری از ابهام، بهتر است نام قاعده، نسخه اینکوترمز و محل دقیق تعیین‌شده در قرارداد ذکر شود؛ برای مثال: «CIP Frankfurt, Germany – Incoterms® 2020» یا «FCA Tehran Warehouse – Incoterms® 2020». ذکر محل دقیق اهمیت زیادی دارد، زیرا محل تحویل و انتقال ریسک در بسیاری از قواعد اینکوترمز اهمیت اساسی دارد.
تفاوت اینکوترمز با قرارداد حمل و بیمه
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم اینکوترمز به‌تنهایی تمام جزئیات حمل کالا را مشخص می‌کند. اینکوترمز بخشی از ساختار قرارداد فروش است و باید در کنار سایر قراردادها و اسناد، مانند قرارداد حمل، بیمه، قرارداد فروش و اسناد تجاری بررسی شود؛ به همین دلیل انتخاب اینکوترمز باید متناسب با ساختار واقعی معامله انجام شود.
چند نکته عملی پیش از درج اینکوترمز در قرارداد
- 01
برای محموله‌های کانتینری، به‌جای FOB و CIF، استفاده از FCA و CIP را با طرف مقابل بررسی کنید.
- 02
همیشه نسخه اینکوترمز (مثلاً Incoterms® 2020) را در کنار نام قاعده در قرارداد ذکر کنید تا در صورت اختلاف، مرجع تفسیر مشخص باشد.
- 03
محل دقیق تحویل را با آدرس کامل، نه فقط نام شهر، در قرارداد بنویسید.
- 04
اگر معامله با اعتبار اسنادی انجام می‌شود و از FCA استفاده می‌کنید، از پیش با بانک و حمل‌کننده درباره امکان صدور بارنامه با عبارت On Board هماهنگ کنید.
- 05
اینکوترمز، روش پرداخت و زمان انتقال مالکیت را در سه بند جداگانه و مستقل از هم در قرارداد فروش مشخص کنید.
سوالات متداول درباره اینکوترمز
آیا اینکوترمز مشخص می‌کند مالکیت کالا چه زمانی منتقل می‌شود؟
خیر. اینکوترمز فقط هزینه، مسئولیت و ریسک حمل را تعیین می‌کند؛ زمان انتقال مالکیت باید جداگانه در قرارداد فروش مشخص شود.
چرا برای محموله کانتینری نباید از FOB یا CIF استفاده کرد؟
چون این دو قاعده بر اساس تحویل کالا روی عرشه کشتی تعریف شده‌اند، در حالی‌که کانتینر معمولاً پیش از آن، در پایانه یا محوطه کانتینری تحویل داده می‌شود؛ ICC برای این محموله‌ها استفاده از FCA و CIP را توصیه می‌کند.
تفاوت اصلی CIP و CIF در نسخه Incoterms 2020 چیست؟
در CIP، فروشنده باید حداکثر پوشش بیمه‌ای (کلوز A) تهیه کند، در حالی‌که در CIF همچنان حداقل پوشش بیمه‌ای (کلوز C) کافی است، مگر آنکه طرفین توافق دیگری کرده باشند.
اینکوترمز یکی از مهم‌ترین ابزارهای تجارت بین‌المللی است که با مشخص کردن وظایف، هزینه‌ها و ریسک‌های مرتبط با تحویل کالا، به فروشنده و خریدار کمک می‌کند معامله شفاف‌تری داشته باشند. Incoterms 2020 شامل ۱۱ قاعده تجاری است و انتخاب هر قاعده باید بر اساس نوع کالا، روش حمل، مبدأ و مقصد، شرایط قرارداد و توانایی هر یک از طرفین در انجام تعهدات صورت گیرد. برای شرکت‌های فعال در حوزه واردات، صادرات و حمل‌ونقل بین‌المللی، آشنایی دقیق با اینکوترمز و تغییرات هر نسخه اهمیت زیادی دارد و می‌تواند در مدیریت هزینه‌ها، تعیین مسئولیت‌ها و کاهش اختلافات تجاری نقش مؤثری داشته باشد. برای مشاوره درباره انتخاب اینکوترمز مناسب برای محموله خود، می‌توانید با کارشناسان شاهان کالابان در تماس باشید.