اینکوترمز چیست؟ راهنمای کامل Incoterms 2020 و کاربرد آن در تجارت بین‌الملل

در تجارت بین‌المللی، فروشنده و خریدار باید مشخص کنند که هزینه‌های حمل کالا، مسئولیت‌ها، تشریفات گمرکی و ریسک انتقال کالا بر عهده کدام طرف است. برای مشخص کردن این موارد، از قواعدی با عنوان اینکوترمز (Incoterms) استفاده می‌شود.

اینکوترمز مجموعه‌ای از قواعد استاندارد تجاری است که توسط اتاق بازرگانی بین‌المللی (ICC) تدوین شده و برای قراردادهای خرید و فروش کالا در تجارت داخلی و بین‌المللی مورد استفاده قرار می‌گیرد. نسخه فعلی این قواعد، Incoterms 2020 است که از اول ژانویه 2020 لازم‌الاجرا شده و شامل 11 قاعده تجاری است.

اینکوترمز چیست؟

اینکوترمز مخفف International Commercial Terms به معنی «اصطلاحات تجاری بین‌المللی» است.

این قواعد مشخص می‌کنند که در یک معامله، فروشنده و خریدار چه وظایفی دارند، هزینه‌های مختلف بر عهده چه کسی است و ریسک کالا در چه نقطه‌ای از فروشنده به خریدار منتقل می‌شود.

به زبان ساده، وقتی در یک قرارداد نوشته می‌شود:

FOB Shanghai – Incoterms 2020

طرفین می‌دانند که معامله بر اساس قواعد FOB در نسخه 2020 اینکوترمز انجام می‌شود و مسئولیت‌ها و هزینه‌های مربوط به آن باید مطابق همین قاعده تعیین شود.

اینکوترمز به کاهش اختلافات و سوءتفاهم‌ها در معاملات بین‌المللی کمک می‌کند، اما خودِ قرارداد فروش، قیمت کالا، روش پرداخت یا مالکیت کالا را تعیین نمی‌کند.

اینکوترمز 2020 شامل چند قاعده است؟

Incoterms 2020 شامل 11 قاعده تجاری است که در دو گروه قرار می‌گیرند:

قواعد قابل استفاده برای همه روش‌های حمل

این گروه شامل:

EXW – Ex Works
FCA – Free Carrier
CPT – Carriage Paid To
CIP – Carriage and Insurance Paid To
DAP – Delivered at Place
DPU – Delivered at Place Unloaded
DDP – Delivered Duty Paid

این قواعد می‌توانند برای حمل زمینی، دریایی، هوایی، ریلی یا ترکیبی از چند روش حمل استفاده شوند.

قواعد مخصوص حمل دریایی و آبراه‌های داخلی

این گروه شامل:

FAS – Free Alongside Ship
FOB – Free On Board
CFR – Cost and Freight
CIF – Cost, Insurance and Freight

این چهار قاعده برای معاملات مربوط به حمل دریایی و آبراه داخلی طراحی شده‌اند.

معرفی مهم‌ترین قواعد اینکوترمز
1. EXW – تحویل در محل کار

در EXW فروشنده کالا را در محل مشخص‌شده، مانند کارخانه یا انبار، در اختیار خریدار قرار می‌دهد.

در این حالت، مسئولیت‌های فروشنده نسبتاً محدود است و خریدار بخش عمده فرآیند حمل را بر عهده می‌گیرد.

البته در معاملات صادراتی، استفاده از EXW ممکن است از نظر انجام تشریفات صادرات و بارگیری مشکلاتی ایجاد کند؛ به همین دلیل ICC در برخی شرایط توصیه می‌کند گزینه‌هایی مانند FCA بررسی شوند.

2. FCA – تحویل به حمل‌کننده

در FCA فروشنده کالا را در محل توافق‌شده به حمل‌کننده یا شخص تعیین‌شده تحویل می‌دهد.

این قاعده برای بسیاری از حمل‌های بین‌المللی، به‌خصوص حمل‌های چندوجهی و کانتینری، کاربرد مناسبی دارد.

3. CPT – کرایه حمل پرداخت‌شده تا مقصد

در CPT، فروشنده هزینه حمل کالا تا مقصد تعیین‌شده را پرداخت می‌کند؛ اما ریسک کالا الزاماً تا رسیدن کالا به مقصد نزد فروشنده باقی نمی‌ماند و نقطه انتقال ریسک با نقطه تحویل به حمل‌کننده ارتباط دارد.

به همین دلیل، نباید هزینه حمل را با ریسک کالا یکی دانست.

4. CIP – کرایه و بیمه پرداخت‌شده تا مقصد

CIP مشابه CPT است، با این تفاوت که فروشنده علاوه بر هماهنگی و پرداخت هزینه حمل تا مقصد تعیین‌شده، باید بیمه حمل را نیز مطابق الزامات اینکوترمز CIP تهیه کند.

در Incoterms 2020، سطح پوشش بیمه در CIP با CIF متفاوت شده است.

5. DAP – تحویل در محل

در DAP فروشنده کالا را در محل مقصد تعیین‌شده، آماده تخلیه، در اختیار خریدار قرار می‌دهد.

هزینه‌ها و مسئولیت‌های مربوط به حمل تا محل تعیین‌شده بر عهده فروشنده است؛ اما تشریفات واردات و هزینه‌های مربوط به واردات معمولاً بر عهده خریدار خواهد بود.

6. DPU – تحویل در محل پس از تخلیه

در DPU، فروشنده علاوه بر رساندن کالا به محل تعیین‌شده، مسئول تخلیه کالا نیز است.

DPU در Incoterms 2020 جایگزین اصطلاح DAT شده است.

7. DDP – تحویل با حقوق و عوارض پرداخت‌شده

در DDP، فروشنده بیشترین سطح مسئولیت را در میان قواعد اینکوترمز بر عهده دارد و کالا را تا محل مقصد تعیین‌شده منتقل می‌کند و مسئولیت تشریفات و حقوق و عوارض واردات نیز طبق این قاعده بر عهده فروشنده است.

البته استفاده از DDP زمانی مناسب است که فروشنده واقعاً بتواند الزامات قانونی و گمرکی کشور مقصد را انجام دهد. ICC نیز نسبت به دشواری انجام برخی تعهدات DDP در کشور خریدار هشدار می‌دهد.

قواعد دریایی اینکوترمز
FAS – تحویل در کنار کشتی

در FAS، فروشنده کالا را در کنار کشتی در بندر بارگیری قرار می‌دهد و از آن نقطه، مسئولیت‌های مربوط به کالا طبق قاعده به خریدار منتقل می‌شود.

FOB – تحویل روی عرشه کشتی

در FOB، فروشنده مسئول رساندن کالا و قرار دادن آن روی عرشه کشتی تعیین‌شده در بندر بارگیری است.

FOB یکی از شناخته‌شده‌ترین اصطلاحات تجاری در حمل دریایی است.

CFR – هزینه و کرایه حمل

در CFR، فروشنده هزینه حمل کالا تا بندر مقصد را پرداخت می‌کند، اما ریسک کالا در نقطه مشخص‌شده در بندر مبدأ و هنگام قرار گرفتن کالا روی کشتی به خریدار منتقل می‌شود.

CIF – هزینه، بیمه و کرایه حمل

CIF مشابه CFR است، با این تفاوت که فروشنده باید بیمه حمل را نیز مطابق الزامات CIF تهیه کند.

تفاوت هزینه و ریسک در اینکوترمز

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در زمان استفاده از اینکوترمز باید به آن توجه کرد، تفاوت میان هزینه و ریسک است.

برای مثال ممکن است فروشنده هزینه حمل کالا تا مقصد را پرداخت کند، اما ریسک کالا پیش از رسیدن به مقصد به خریدار منتقل شده باشد.

بنابراین، صرفاً با مشاهده اینکه «چه کسی هزینه حمل را پرداخت می‌کند» نمی‌توان مشخص کرد که در صورت آسیب یا از بین رفتن کالا، مسئولیت با چه کسی است.

به همین دلیل، هنگام انتخاب اینکوترمز باید نقطه تحویل و انتقال ریسک به دقت بررسی شود.

اینکوترمز چه مواردی را مشخص می‌کند؟

اینکوترمز در درجه اول به تعیین موارد زیر کمک می‌کند:

محل تحویل کالا
تقسیم وظایف میان فروشنده و خریدار
مسئولیت هماهنگی حمل
تقسیم برخی هزینه‌های حمل
مسئولیت تشریفات صادرات و واردات
انتقال ریسک از فروشنده به خریدار
الزامات مرتبط با بیمه در قواعدی که بیمه را بر عهده فروشنده می‌گذارند

در نتیجه، استفاده صحیح از اینکوترمز می‌تواند از بسیاری از اختلافات و سوءتفاهم‌های تجاری جلوگیری کند.

کدام اینکوترمز برای حمل زمینی مناسب است؟

برای حمل زمینی بین‌المللی، قواعدی مانند EXW، FCA، CPT، CIP، DAP، DPU و DDP قابل استفاده هستند.

انتخاب بهترین گزینه به شرایط معامله، محل تحویل، مسئولیت طرفین، روش پرداخت، مسیر حمل و توانایی فروشنده یا خریدار در انجام تشریفات گمرکی بستگی دارد.

برای مثال، در یک معامله صادراتی که کالا قرار است از طریق حمل جاده‌ای از ایران به کشور دیگری منتقل شود، انتخاب بین FCA، CPT، CIP، DAP یا سایر قواعد باید بر اساس ساختار واقعی معامله انجام شود و نمی‌توان یک اینکوترمز را برای تمام محموله‌ها بهترین گزینه دانست.

اینکوترمز در قرارداد چگونه نوشته می‌شود؟

برای جلوگیری از ابهام، بهتر است نام قاعده، نسخه اینکوترمز و محل دقیق تعیین‌شده در قرارداد ذکر شود.

برای مثال:

CIP Frankfurt, Germany – Incoterms® 2020

یا:

FCA Tehran Warehouse – Incoterms® 2020

ذکر محل دقیق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محل تحویل و انتقال ریسک در بسیاری از قواعد اینکوترمز اهمیت اساسی دارد.

تفاوت اینکوترمز با قرارداد حمل و بیمه

یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم اینکوترمز به‌تنهایی تمام جزئیات حمل کالا را مشخص می‌کند.

اینکوترمز بخشی از ساختار قرارداد فروش است و باید در کنار سایر قراردادها و اسناد، مانند قرارداد حمل، بیمه، قرارداد فروش و اسناد تجاری بررسی شود.

به همین دلیل، انتخاب اینکوترمز باید متناسب با ساختار واقعی معامله انجام شود.

جمع‌بندی

اینکوترمز یکی از مهم‌ترین ابزارهای تجارت بین‌المللی است که با مشخص کردن وظایف، هزینه‌ها و ریسک‌های مرتبط با تحویل کالا، به فروشنده و خریدار کمک می‌کند معامله شفاف‌تری داشته باشند.

Incoterms 2020 شامل 11 قاعده تجاری است و انتخاب هر قاعده باید بر اساس نوع کالا، روش حمل، مبدأ و مقصد، شرایط قرارداد و توانایی هر یک از طرفین در انجام تعهدات انجام شود.

برای شرکت‌های فعال در حوزه واردات، صادرات و حمل و نقل بین‌المللی، آشنایی با اینکوترمز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا انتخاب صحیح آن می‌تواند در مدیریت هزینه‌ها، تعیین مسئولیت‌ها و کاهش اختلافات تجاری نقش مؤثری داشته باشد.